Праект „Каралеўскі горад”, які застаўся ў планах

Праект „Каралеўскі горад”, які застаўся ў планах


Праект „Каралеўскі горад”, які супадаў шмат па якіх параметрах з Стоўнхэнджам, мог бы паўстаць у Гародні два гады таму.

Упершыню расказаў пра закрытую тэму рэканструкцыі стэлы 850-годдзя Гародні вядомы гарадзенскі архітэктар Аляксандр Штэн.

Спадзяванні ажыцявіць яго два гады таму аказаліся няспраўджанымі. Праект планавалася ўключыць у планы транспамежнага супрацоўніцтва Еўразвязу, дзе супраца павінна была ажыццяўляцца між Друскенікамі і Гародняй.

Праект паўстаў пад умоўнай назвай: „Каралеўскі горад”. Два гады таму, калі быў распрацаваны, ад яго адмовіліся, бо ён не быў фінансава падтрыманы летувіскім бокам. Бо праект ажыццяўляўся ў рамках трансгранічнага супрацоўніцтва. Праект праходзіў, як рэканструкцыя стэлы ў гонар 850-годдзя Гародні, якая месціцца ў Каложскім парку, што знаходзіцца на пляцоўцы, вядомай гістарычнымі і культурнымі падзеямі.

Стэла падлягала рэканструкцыі, на выпадак рэалізацыі сумеснага праекту з летувісамі. „Сяргей Каляда займаўся міжнародным інвестыцыйным турыстычным праектам транспамежнага супрацоўніцтва, – кажа Аляксандр Штэн, – і потым у Друскеніках яны адмовіліся ад сваёй часткі. І гэта ляснулася. І таму – павісла. Ён нават не хацеў каб мела гэта розгалас заранёў. А цяпер, ужо можна казаць, бо мінула два гады.”

РР: Чым цікавы гэты няспраўджаны праект?

Аляксандр Штэн: Ёсць пляцоўка. Яна пустая проста. Тамака нічога не адбываецца. Не насычана, ніякага ідэалагічнага зместу. Апрача „850 год”! Чаго? Месту Гродна! У той час. Розныя былі спробы ажывіць гэтае месца. Я калісьці зацікавіўся інфармацыяй пра Стоўнхэндж. Паглядзеў фільм. І падумаў, тая пляцоўка абсалютна падобная да нашага месца. І памерамі і арыентацыяй. І вось гэтае сакральнае месца магло бы быць у нас. ( Каложскае плато і з’яўляецца сакральным месцам, бо менавіта на ім, на месцы старажытнага язычніцкага капішча пабудавалі хрысціянскую царкву, адсюль збіраліся воі на Грунвальдскую бітву, – меркаванне гісторыкаў. – Я. С.). У сувязі з гэтым праектам, і яго тэма такая, што „Гародня – каралеўскае места”. І можна было б зрабіць карону. Яна вось сюды хораша прывязваецца. Яна не зусім рэлігійная. Стэла голая, яна стаіць, як труба. На ёй нічога няма акрамя фігураў рыцара і кабеты. І тое, іх абадралі. Бронзу пасля Генадзь Буралкін там аднаўляў. Гэта аўтар гэтых скульптураў.

РР: А хто быў аўтарам праекта стэлы ў 1978-м годзе?

Аляксандр Штэн: Там быў конкурс. У той час Каралькоў быў галоўным архітэктарам горада. А скульптар яшчэ жывы. … Я яго прыцягнуў, каб тэму развіць, а пасля гэтую работу. Дык вось, калі зрабіць карону на стэлу і па перыметры карону яшчэ і яшчэ, і такім чынам – аркаду. ..У Стоўнхэнджы не аркада, але габарыты такія самыя. Мы адмыслова праводзілі супастаўленні іх. Але што самае цікавае: вось прысады, яны дакладна, паводле нашага праекта супадаюць з воссю Стоўнхэнджа!

РР: Вы вымяралі ўсё самі?

Аляксандр Штэн: Так, рабілі. У інтэрнэце ёсць усе памеры. Я адмыслова паехаў у Каложскі парк у дзень летняга сонцастаяння. І там, паміж часткамі стэлы, сонца ўстала роўна так, як стаяла ў Стоўнхэнджы. Быў месяц, калі самы кароткі дзень, яно садзіцца з супрацьлеглага боку. Геаметрычна ўсё зразумела, чаму гэта ўсё так адбываецца. Супадзенне. Пасля – шырата, чаму? Таму, што супадае па шыраце, з невялікім адхіленнем Стоўнхэнджа і стэлы на Каложскім плато. І яшчэ, па вышыні над роўнем мора – тое самае. І ў сувязі з гэтым і нарастаюць усялякія легенды. Мы ў праекце заклалі руны. А створаная пляцоўка стане адкрытым музеем. Там жа стаяць скульптурныя камяні. Раскінутыя, увогуле, не падрыхтаваныя. Тут жа можна хадзіць знутры і звонку. Кожная арка – гэта як карціна на прыроду. І як мэтанакіраваны пункт на якія-кольвек аб’екты. Якія можна перавезці сюды, альбо адмыслова зрабіць у выніку пленэраў. Такім чынам была б галерэя пад аткрытым небам. І тады тут маглі б людзі прыязджаць. Вяселлі. Святы. Гэта карона, каралеўскае места. І ззяе карона, як не проста скрыня, якая так і не працуе. Вось чым было б гэтае месца – добра раскручанай штукай. І яна кладзецца на многія роўні. Зразумела, што аркада была б у танным варыянце, ну, напрыклад, адмысловай тынкоўкай. Пры тым, што гэта ўсё – грашы. Але што казаць, у аздабленні аднаго мастацкага медальёна ў аркадзе, каштуе столькі, колькі каштуе праект з усімі ўзгадненнямі. Такія ў нас падыходы. У будаўніцтве мяне прастора хвалюе. Падагнаць размяшчэнне аркадаў, каб чыталася карона. Каб атрымаць і адкрытую, і нутраную прастору. Гэта багацце прасторы. А ідэалагічна – калі ласка. Хоць кірмашы тут, што заўгодна праводзьце. Плошчы сувымерныя хоць якім рэальным дзеянням чалавека.

Што да месца, то стэла не ўваходзіць у межы гістарычнага цэнтра. І таму ёсць якаясь свабода ў рэалізацыі. Гэта нейтральная рэч, і яно бы магло б вярнуць сакральнасць, якую мела калісьці даўно. Захаваць гістарычныя сувязі, з нарманамі, ці з тымі, альбо яшчэ больш старажытнымі (магчыма мае на ўвазе – ятвягамі. – В.С.). Гэта цікава – гэта была б гарадзенская такая цікавостка.

Як мяркуе гісторык Алесь Краўцэвіч пра ідэю-праект Аляксандра Штэна: Сама па сабе ідэя перарабіць, дапасаваць да гарадскога ландшафта і ўвесці ў культурніцкі зварот савецкі пачварны знак вельмі файная. Пра рэалізацыю хай дыскутуюць спецыялісты. Задума мне падабаецца. Тое, што гэта даволі адасобленае месца і маргіналы могуць пашкодзіць знак, здаецца не надта страшным. Залежыць ад матэрыялаў, а яшчэ заўважана, што эстэтычна вартыя аб’екты застаюцца не пашкоджанымі доўгі час, бо нават выпадковыя людзі цэняць эстэтыку. Савецкі ж знак ніякай эстэтычнай вартасці не меў, таму і адносіны да яго, мягка кажучы, абыякавыя.

Паводле меркавання археолага Яраслава Звяругі, каложскае плато было заселена не пазьней XII стагоддзя. Але матэрыяльных рэшткаў таго часу на паверхні, на месцы існуючай стэлы, не захавалася.

Якуб Сушчынскі, Беларускае Радыё Рацыя

Крыніца: Беларускае Радыё Рацыя