Гістарычны даклад пра ўдзел беларусаў Беласточчыны ў пэрыяд змаганьня за незалежнасьць БНР, канцэрт беларускіх песень, дэкламацыя вершаў Ларысы Геніюш ды прэзэнтацыя фільму "Дзень Волі" - гэта галоўныя элемэнты беластоцкага сьвяткаваньня 90. угодкаў Беларускай Народнай Рэспублікі.

Ва ўрачыстасьці прынялі ўдзел дзеячы беларускай нацыянальнай меншасці ў Польшчы, моладзь, польскія парламентарыі а таксама прадстаўнікі ўладаў Беластоку і Падляшскага ваяводзтва.

Зь вітальным словам да прысутных зьвярнуўся пасол польскага Сэйму Роберт Тышкевіч.

У канцэртнай частцы выступіў моладзевы гурт “Зьнічка” з беларускага ліцэю ў Гайнаўцы ды Ілёна Карпюк і Марцін Кахановіч з праектам Ilo&Friends. Артыстычна-паэтычны collage зь вершамі прадставілі вучні з пачатковай школы нр. 4 у Беластоку.

Як што год арганізатары ўручылі букеты бел-чырвона-белых кветак беларусам, якія асабліва спрычыніліся да разьвіцьця беларускасьці на Беласточчыне. На гэты раз кветкі атрымаў Георгій Валкавыцкі - стваральнік тыднёвіка Ніва ды Беларускага Літаратурнага Аб'яднаньня Белавежа. Букеты гісторыку Юры Туронку ды мастаку Лявону Тарасэвічу будуць уручаныя пазьней па прычыне іхняй непрысутнасьці.

Георгій Валкавыцкі

85 гадоў таму назад, у Белавежы, у сакавіцкія дні нарадзіўся Георгій Валкавыцкі, дзякуючы якому беларуская мова і роднае слова ў сакавіку 1956 г. трапіла пад беларускія сялянскія стрэхі ў выглядзе тыднёвіка беларусаў у Полынчы „Ніва". На працягу трыццаць аднаго года як галоўны рэдактар вучыў ён пісаць, рэдагаваць, любіць і апісваць беларускае не толькі на роднай Беласточчыне. У 1958 годзе захацелася яму выйсці з беларускім літаратурным словам з Беласточчыны з-пад стрэхаў і патрапіць на культурныя салоны Польшчы, Беларусі, Еўропы - спрычыніўшыся да ўзнікнення Літаратурнага аб'яднання „Белавежа". А яшчэ вышукоўванне літаратурных і журналісцкіх талентаў, рэдагаванне беларускага пісанага слова ў выглядзе аўтарскіх зборнікаў - як не бач і заняло яму ўсё дарослае жыццё.

Згодна традыцыі нашага святкавання чарговых угодкаў акту 25 Сакавіка сімвалічны букет бел-чырвона-белых кветак уручаем менавіта Спадару Георгію Валкавыцкаму - магутнаму, белавежскуму дубу - без шматгадовай працы якога многія жыхары Беласточчыны адчувалі б сябе надалей толькі нацыянальнымі сіротамі і беларускімі неграмацеямі. Дзякуем Вам за ўсё зробленае.

Юры Туронак

Юры Туронак з'яўляецца адным з нешматлікіх беларускіх дзеячаў, якія захавалі і пераказалі пасляваенным пакаленням беларусаў нацыянальныя і незалежніцкія каштоўнасці даваеннай інтэлігенцыі. Дякуючы яму ахвярная праца некалькіх тысыч найлепшых прадстаўнікоў нашай нацыі не адыйшла ў няпамяць.

Кожны хто з Беласточчыны, за навукай, ці хлебам апынуўся ў Варшаве і шукаў там нейкіх "сваіх", раней, ці пазней сустрэўся з Юрым Туронкам. Не адзінкі а сотні нашых "тутэйшых", і "рускіх" - дзяўчат і хлопцаў з Беласточчыны - у выніку сустрэч і размоваў са Спадаром Юрым стала беларусамі. Без яго удзелу праўдападобна шмат каго не было б на сёняшнім святкаванні.

Юры Туронак вучыў партытызму на аснове салідных ведаў пра айчынну гісторыю. Даследаваць гісторыю беларусаў стаў ён у час, калі навуковыя веды цалкам заступала савецкая міфалогія. Юры Туронак несумнена быў стваральнікам школы беларускай гістарыяграфіі ў Полшчы. Кожны беларускі гісторык, які займаецца навейшай гісторыяй Бацькаўшчыны, з'яўляецца яго вучням. Таксама, ніводзін даследчык -беларускі, польскі, нямецкі, ці рускі, пішучы пра перыяд II сусветнай вайны ва ўсходняй Еўропе, не ў змозе прамаўчаць працы Юры Туронка пра нямецкую акупацыю Беларусі.

Юры Туронак моцна паўплываў на фарміраванне палітычнай думкі беларусаў у Полыпчы. Беларускі клуб, якім ён кіраваў быў своеасаблівым асяродкам палітычных аналізаў. На жаль рэвашюцьійньі энтузьязм моладзі ў пачатках дзевяностых гадоў прывёў да шматлікіх памылковых рашэнняў у беларускім руху. Гісторыя зноў прызнала рацыю канцэпцыям прапанаваным тыды Юрым Туронкам.

Лявон Тарасэвіч

"Сілезцы маюць вугаль, Памор'е мае мора, Беласточчына мае нас — беларусаў і большага багацця не будзе мець. Калі гэта страціць, то яна застанецца правінцыяй, якой ніхто не будзе цікавіцца", — заявіў нядаўна Лявон Тарасэвіч ганаровы амбасадар Полынчы сёлетняга Еўрапейскага года міжкультурнага дыялога. Без асобы Лявона Тарасэвіча і ягоных мастацкіх, грамадскіх, культурна-асветных ідэй і дасягненняў нашыя комплексы, комплексы беларускай меншасці, былі б нашмат большымі. Патрэба новага асэнсавання месца і форм беларускай культуры і друкаванага слова стаяла ў вытокаў ангажаванасці Лявона Тарасэвіча на пачатку 80-тых гадоў у самаарганізаванне незалежнага беларускага студэнцкага руху, каб потым пры канцы 80-тых перайсці на Беласточчыне да паспяховай дзейнасці ў палітычнай галіне і самакіраванні. Вяртанне гістарычнай і нацыянальнай тоеснасці сваёй роднай Гарадоцкай гміне — гэта прыклад усім самакіраванням як змагацца за годнасць сваёй Малой Айчыны.

Сімвалічны букет бел-чырвона-белых кветак уручаем Лявону Тарасэвічу таксама ў падзяцы ад нашай меншасці за тое, што столькі гадоў нясе на сваіх плячах задачу прадстаўляць нашыя беларускія справы ва ўсім свеце. Дзякуем за ўсё гэта і жадаем чарговых поспехаў на мастацка-культурнай і нацыянальнай ніве.

Даклад Алега Латышонка: "Беласточчына і беластачане ў перыяд змагання за незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі"

Да першай сусветнай вайны тры паветы Беласточчыны: сакольскі, беластоцкі і бельскі належылі да тых, у якіх беларускае нацыянальнае жыццё развівалася даволі хутка. Дарэчы, тут былі і даўнія традыцыі беларускага руху. Тут выдавалася ў 1862 г. „Гутарка двух суседаў”, а ў 1863 г., магчыма, і „Мужыцкая праўда”. Яе выдавец, Кастусь Каліноўскі, нарадзіўся ў Мастаўлянах на памежнай цяпер Свіслачы, я яго галоўны ідэйны супраціўнік, правадыр г. зв. „заходнерускай партыі” прафесар Міхайла Каяловіч у недалёкай Кузніцы. Але праваслаўныя былі і сярод паўстанцаў, напрыклад Язэп Такарэвіч з Бельска, які на эміграцыі задумаў выдаваць беларускую газету. У наступным пакаленні, з Грыневіч Малых, што пад Бельскам, паходзіў Ігнат Грынявіцкі, забойца цара Александра ІІ і духоўны бацька беларускай фракцыі Народнай Волі, рэвалюцыйнай партыі, якая спрабавала ўскалыхнуць Расійскую імперыю.

На пачатку ХХ ст. з'явіліся першыя ўласна беларускія палітычныя арганізацыі – Беларуская рэвалюцыйная партыя, а затым Беларуская рэвалюцыйная (пасля-сацыялістычная) грамада. Актыўным дзеячам БСГ быў пецярбургскі студэнт родам з Кленік Бельскага павета, сын тутэйшага праваслаўнага святара – Яўген Хлябцэвіч. Дзякуючы яму мясцовая бельская арганізацыя БСГ існавала ўжо ў 1906 г. З 1907 г. да БСГ належаў іншы святарскі сын, Іван Краскоўскі з Дубіч Царкоўных, які ў рады арганізацыі уцягнуў шмат сялянскай моладзі. (Бацька Івана, а. Ігнат, у час студэнцкай маладосці быў нарадавольцам). Краскоўскі, які пасля стала жыў і працаваў у Вільні, далучыўся да братоў Івана і Антона Луцкевічаў. Тут да іх далучыўся і Усевалад Ігнатоўскі, родам з Такароў, які вырас у падгайнаўскіх Дубінах, у будучыні выдатны савецкі дзеяч і беларускі гісторык. Каталіцкая моладзь з Сакольшчыны з 1909 г. далучалася да гродзенскага гуртка беларускай моладзі, арганізаванага ксяндзом Францішкам Грынкевічам.

Безумоўна, усё пайшло б зусім іначай, каб не першая сусветная вайна, і, перад усім, бежанства 1915 г. Амаль усё праваслаўнае насельніцтва Беласточчыны падалося ва ўцёкі ў глыб Расіі і практычна непрысутнае было на бацькаўшчыне ў час, калі вырашаўся яе лёс на цэлыя дзесяцігоддзі. Адступаючы, расійскія войскі палілі вёскі, а тое што засталося расцягалі недобразычлівыя суседзі. З беларускага гледзішча Беласточчына на некалькі гадоў стала наагул пустыняй. Беларусь перарэзала лінія фронту і скапіліся тут натоўпы жаўнераў. Досыць сказаць, што было іх удвая больш, чымсці ўсіх беларусаў здольных насіць зброю.

На немецкім баку фронту ў Вільні засталіся браты Луцкевічы ды Вацлаў Ластоўскі. Спрабавалі яны развярнуць беларускі нацыянальны рух на акупаванай тэрыторыі, але гэта была вельмі цяжкая задача ў сувязі з бежанствам. Першая беларуская школа на Беласточчыне адкрылася ў Грабаўцы, што пад Дубічамі Царкоўнымі, паколькі насельніцтва вёскі не падалося ў бежанства. Настаўнічала тут Вера Матэйчык з Агароднічак (народжаная ў Супраслі, у будучыні правадыр беларускага партызанскага руху. Сярод яе партызанаў у 20-я гг. былі сыны тых, якія належылі да арганізацыі Івана Краскоўскага на пачатку стагоддзя. Незвычайны гэта прыклад так ранняй пераемнасці арганізаванага беларускага руху не толькі на Беласточчыне, яле і на ўсёй Беларусі. Дзякуючы таму можам сабе ўявіць, якая была б тут моц беларускага руху, калі б не бежанства.

У дадзеных гістарычных абставінах беластачане не адыгралі вялікай ролі у станаўленню незалежнай Беларусі, бо адыграць не маглі. Захавалася мала прозвішчаў нашых людзей, якія пакінулі след на раннім этапе гэтага змагання. Ведаем, што ў вайсковым руху дзейнічаў Сцяпан Пяцельскі з Гарадка, вядомы як нашаніўскі паэт М. Арол.

Тым больш вылучаецца асоба ураджэнца Сакольшчыны Язэпа Варонкі, які да 1914 г. студыяваў на юрыдычным факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта. Варонка у 1917 г. уступіў у БСГ. Быў актыўным удзельнікам ІІ-й сесіі Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый у кастрычніку гг. і выбраны быў камісарам юстыцыі і ўнутранных спраў Вялікай беларускай рады. Удзельнічаў у падрыхтоўцы і правядзенні Усебеларускага з'езда 1917 г.

21 лютага 1918 г. Выканаўчы камітэт Усебеларускага з'езда выдаў Першую ўстаноўчую грамату, у якой абвясціў сябе часовай уладай у Беларусі. Ворганам выканаўчай улады стаў Народны Сакратарыят Беларусі, які ачоліў наш зямляк Язэп Варонка. Ён быў і адным з ініцыятараў абвяшчэння незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка 1918. Абавязкі старшыні Народнага Сакратарыята і міністра замежных спраў выпаўняў да ліпеня гг.

У снежні 1918 г. у выніку дамовы між Беларускай віленскай радай і літоўскай Тарыбай Язэп Варонка стаў міністрам беларускіх спраў і членам кабінету міністраў Літвы. Пасаду гэтую займаў да красавіка 1920 г.

Урад БНР з Антонам Луцкевічам на чале пераехаў у Горадню. Як і ўсюды, беларускі нацыянальны рух у выніку бежанства быў вельмі слабы. Толькі на зломе жніўня і верасня 1918 г. настаўнік мясцовай беларускай школы Аляксандр Грыкоўскі, родам з Корніна на Бельшчыне, стварыў тут Беларускі камітэт. На жаль, неўзабаве Грыкоўскі заўчасна памёр на сухоты. Яго паховіны сталіся беларускай патрыятычнай маніфестацыяй.

Адной з галоўных задачаў беларускага руху была арганізацыя беларускага войска. Актыўны ўдзел прымаў у тым ураджэнец Гарадка Мікола Дзямідаў, спачатку як ураднік літоўскага міністэрства абароны, а неўзабаве як камендант г. Горадні, адказны за набор рэкрутаў. Дзямідаў дзейнічаў вельмі энергічна і адкрыў вярбовачных пунктаў, у тым ліку ў Беластоку і Саколцы. Сярод афіцэраў беларускага гродзенскага палка быў падпалк. Кастыцэвіч, безумоўна сына бельскага святара Васіля Кастыцэвіча.

На пачатку лютага 1919 г. у выніку польска-нямецкага пагаднення заходнебеларускія перанялі палякі. Беларусы трымаліся ў Горадні, але палякі разганялі мясцовыя беларускія прадстаўніцтвы і арыштоўвалі беларускіх вярбовачных афіцэраў, мю інш. штабскапітана Хомчыка ў Супраслі, Гораша ў Паўднёвым Востраве, Юліяна Касценчыка і Аляксандра Кандрусіка ў Індуры. Беласточчыну палякі лічылі неад'емнай часткай Польшчы. Неўзабаве палякі занялі таксама Горадзен і абяззброілі беларускі полк. Сярод беларускіх палітыкаў і вайскоўцаў выступіў разлад. Частка адступіла ў Літву, але большасць шукала пагаднення з палякамі.

У жніўні 1919 г. польскія войскі ўвайшлі ў Мінск. У верасні горад адведаў Язэп Пілсудскі, які неўзабаве даў згоду на аднаўленне працы Рады БНР і фармаванне беларускага войска. У Беларускай вайсковай камісіі працавалі афіцэры Мікола Дзямідаў і Антон Борык, родам з Сынкаўцаў на Сакольшчыне. Сярод афіцэраў знаходзім яшчэ жыхара Бельска Падляшскага Паўла Гапановіча, народжанага ў Гродне, сына бельскага лесніка. Ураднікам БВК быў Уладзіслаў Чаржынскі са Старакаменнай на Сакольшчыне (у будучыні вядомы літаратурны крытык). Уладзіслаў Казлоўскі з Залесся, што на Сакольшчыне паступіў у школу падхаружых. Паспее яшчэ адзначыцца ў баі, пасля стане выдатным дзеячом. Прыгадаем тут і радавога жаўнера Сцяпана Самойліка з Грабянёў Сакольскага павета, які дабраахвотна ўступіў у беларускае войска.

Летам 1920 г. ў выніку наступлення Чырвонай арміі Мінск і ўся Беларусь папалі ў рукі бальшавікоў. Сярод беларускіх палітыкаў дайшло да чарговага (пасля сэцэсіі Ластоўскага, які стварыў урад БНР у Коўні), расколу. Узнік Беларускі палітычны камітет, які ўступіў у перагаворы з генералам Станіславам Булак-Балаховічам, які ў той час дыспанаваў даволі моцнай вайсковай групай, якая называлася Беларускай народнай арміяй. Атрад Балаховіча прыбыў з Эстоніі праз Латвію ў выніку старанняў Беларускай вайскова-дыпламатычнай місіі ў краінах Балтыі. (Дарэчы, адным з дыпламатаў гэтай місіі быў Янка Чарапук з Новага Двара, што на Сакольшчыне, у будучыні лідэр беларускага руху у Амэрыцы). Балаховіч адначасова вёў размовы з Барысам Савінкавым і Расійскім палітычным камітэтам. У выніку гэтых складаных размоў, якіх пратэктарам быў Язэп Пілсудскі, створаная была саюзная армія, у склад якой уваходзілі як беларускія, так расійскія часткі. Да ген. Булак-Балаховіча далучыліся і тыя афіцэры БВК, якія спадзяваліся, што пад камандаваннем слаўнага генерала разгорнуць больш паспяховае змаганне за вольную Беларусь. Сярод іх вылучаецца Мікола Дзямідаў, які ў наваколлі Беластока набраў з дабраахвотнікаў баталіён у чалавек чатырыста, з якім з'явіўся у абозе ген. Булак-Балаховіча пад Туравам.

На пачатку лістапада армія ген. Булак-Балаховіча рушыла на ўсход і ўзяла Мазыр. Тут абвешчаны быў роспуск як урада БНР варшаўскага, так ковенскага і створаны быў новы з Вячаславам Адамовічам на чале. Станіславу Булак-Балаховічу паднесены быў тытул Начальніка Беларускай Дяржавы. На жаль, наступленне генерала спынілася на Дняпры. За тым намнога мацнейшыя чырвоныя дывізіі сталі адцясняць балахоўцаў на ўсход. 27 лістапада Булак-Балаховічу пагражала нават акружэнне. Тады выратавалі яго жаўнеры беластоцкага баталіёна і смаленскага палка.

28 лістапада да Дзямідава дайшла вестка аб пачатку збройнай абароны Случчыны. Як заявіў, „давераны яму баталіён на заклік не пакідаць роднай зямлі і бараніць яе да апошняга, нягледзячы на поўны адыход расійкай арміі, з энтузіязмам сустрэў гэтую вестку”.

29 лістапада баталіён уступіў у пераможны бой з бальшавіцкім 40-м стралковым палком, страчваючы 4 забітых і 10 раненых. За незвычайную адвагу авансаваныя былі падпаручык Уладзіслаў Казлоўскі і штабскапітан Кастыцэвіч (на маю думку – Яраслаў, заслужаны пазней школьны дзеяч у Бельску). 3 снежня баталіён адбіў атакі бальшавікоў пад вёскай Вялікая Малышаўка. Дзямідаў шоў на дапамогу Слуцкай брыгадзе, у якоў, дарэчы, начальнікам штаба быў Антон Борык. На жаль, Рада Случчыны вырашыла спыніць змаганне і перайшла на польскі бок фронту. Баталіён Дзямідава апераваў на Мазыршчыне да студзеня 1921 г., калі нарэшце мусеў перайсці на польскі бок фронту.

Рыжскі трактат 1921 г. заключаны між Польшчай і Расіяй санкцыянаваў падзел Беларусі між гэтыя дзяржавы. Перыяд палітычнага і ваеннага змагання за сваю беларускую дзяржаву закончыўся толькі частковай удачай – стварэннем Беларускай ССР. Тым не менш зроблены быў вялікі крок наперад; яшчэ некалькі гадоў назад ніхто аб незалежнай беларускай дзяржаве і не думаў.

Нам беластачанам застаецца гонар за землякоў, якія апошнімі з усіх беларусаў зышлі з поля бою за незалежную Беларускую Народную Рэспубліку.

Фрагмэнт фільму Юры Хашчавацкага "Дзень Волі", які маглі паглдядзець удзельнікі беластоцкіх сьвяткаваньняў 90. угодкаў Беларускай Народнай Рэспублікі.